شیخ‌الطائفه شیخ طوسی

لقبِ «شیخ‌الطائفه» را در فقه امامیه به یک نفر می‌دهند. وقتی متنی بی‌قید «الشیخ» می‌گوید، منظور ابوجعفر محمد بن حسن طوسی است.

زندگی

در رمضان ۳۸۵ هجری قمری در طوسِ خراسان زاده شد و برای تحصیل به بغداد رفت. پس از آنکه آشوب‌های بغداد کتابخانه و خانه‌اش را از میان برد، به نجف مهاجرت کرد و حوزهٔ علمیه‌ای را آنجا بنیاد گذاشت که تا امروز پابرجاست. در ۲۲ محرم ۴۶۰ در همان‌جا درگذشت. شمار آثارش را تا ۵۱ عنوان نوشته‌اند.

آثار

• تهذیب الأحکام و الاستبصار — دو کتاب از «کتب اربعه»، یعنی چهار مجموعهٔ بنیادینِ حدیث فقهیِ شیعه. اینکه دو تای آن‌ها از یک نفر باشد، در تاریخ این سنت بی‌نظیر است.
• النهایة — متنِ فتوایی؛ حکم را می‌گوید بی‌آنکه وارد استدلال شود.
• المبسوط — برعکسِ النهایة، تفصیلی و استدلالی.
• الخلاف — فقه تطبیقی: آرای شیعه و مذاهب اهل سنت را در هر مسئله کنار هم می‌گذارد.

سهم فکری: پاسخ‌دادن به پرسشی که هنوز پرسیده نشده

مهم‌ترین کارِ شیخ طوسی در مقدمهٔ المبسوط توضیح داده شده. او می‌گوید فقه امامیه را متهم می‌کنند به اینکه دامنه‌اش تنگ است و فقط به مسائلی می‌پردازد که در روایات آمده. پاسخ او نوشتنِ کتابی بود که مسائلِ فرضی را هم — آنچه در فقه «تفریع» می‌نامند — بررسی می‌کند.

این جابه‌جایی، تغییر در جنسِ کار است: از گردآوریِ پاسخ‌های موجود، به ساختنِ دستگاهی که بتواند برای پرسشِ تازه هم پاسخ تولید کند. هر فقه و هر نظام حقوقی که مدعیِ پاسخ‌گویی به آینده باشد، ناچار همین گذار را کرده است.

سنتی که محقق حلی و علامه حلی ادامه دادند، و سرانجام به منابع تدوین قانون مدنی ایران رسید، از همین‌جا آغاز می‌شود.