علامه علامه حلی

جمال‌الدین حسن بن یوسف بن مطهر حلی، خواهرزادهٔ محقق حلی و شاگرد او بود. آنچه دایی آغاز کرده بود — نظم‌دادن به فقه امامیه — او گسترد و تثبیت کرد.

زندگی

در ۲۹ رمضان ۶۴۸ هجری قمری در حلّهٔ عراق زاده شد و در ۲۱ محرم ۷۲۶ درگذشت. حدود ۷۸ سال زیست و در این مدت آثاری در فقه، اصول، کلام و منطق نوشت که شمارشان از صد عنوان گذشته است.

حدود سال ۷۰۵ به دعوت دربار ایلخانی به ایران آمد و در مناظره‌هایی که آنجا برگزار شد، الجایتو (سلطان محمد خدابنده) را به تشیع دوازده‌امامی گرواند — رویدادی که در گسترش تشیع در ایران نقطهٔ عطف است.

آثار

• قواعد الأحکام — متنِ محوریِ فقه امامیه؛ شرح‌های متعددی بر آن نوشته شده.
• تذکرة الفقهاء — فقه تطبیقی و مفصل.
• مختلف الشیعة — گردآوریِ مواردِ اختلافِ فقهای شیعه؛ یعنی کتابی دربارهٔ عدمِ اجماع.
• تبصرة المتعلمین — متنی کوتاه و آموزشی که قرن‌ها نخستین کتابِ طلبه بود.

سهم فکری: ثبتِ اختلاف

در سنت‌های حقوقی، معمول است که متونِ رسمی بر اجماع تأکید کنند و اختلاف را کم‌رنگ. کاری که علامه در مختلف الشیعة کرد برعکس بود: اختلاف‌ها را جمع و ثبت کرد.

ارزش این کار روش‌شناختی است. وقتی می‌دانی در یک مسئله چند نظر وجود دارد و مبنای هرکدام چیست، دیگر نمی‌توانی یک نظر را بی‌دلیل «حکمِ شرع» بنامی. همین منطق است که در حقوق امروز پشتِ «نظر مشهور» و «نظر مخالف» در تحلیل مواد قانون نشسته — و چیزی است که قانون مدنی در چند جا ناچار میان آن‌ها انتخاب کرده است.