‌آیین‌نامه کیفیت تحقیق در شعب تحقیق سازمان حج و اوقاف و امور خیریه

شعب تحقیق شامل دو قسمت حقوقی و حسابرسی است و هر شعبه مرکب از یک رئیس و دو محقق میباشد. در هر حوزه تحقیق رئیس شعبه حقوقی ریاست هیأت تحقیق آن حوزه را بعهده خواهد داشت جز در تهران که ترکیب و اداره هیأت‌های تحقیق به ترتیب مقرر‌در تشکیلات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه خواهد بود.

شعبه صالحه برای رسیدگی به درآمد و هزینه موقوفات و مؤسسات خیریه مشمول قانون تشکیلات و اختیارت سازمان حج و اوقاف و امور خیریه و‌آئیننامه اجرائی آن شعبه محل مصرف عواید موقوفه و محل ثبت مؤسسه است و چنانچه محل مصرف عواید یا منطقه فعالیت و عملیات مؤسسه در حوزه‌های‌مختلف باشد تعیین شعبه رسیدگی‌کننده با سرپرست سازمان خواهد بود بدیهی است در صورت لزوم شعبه مربوطه میتواند به سایر شعب حسابرسی نیابت‌دهد و شعب حقوقی به امور مربوط به حوزه هر یک از آنها رسیدگی خواهد نمود.

رؤسای شعب حقوقی از بین مستخدمین لیسانسیه حقوق یا الهیات که سابقه خدمات اوقافی یا قضائی آنها کمتر از پنج سال نباشد انتخاب میشوند‌مشروط بر این که سابقه محکومیت اداری یا انتظامی از درجه انفصال موقت به بالا نداشته باشند. محققین شعب حقوقی نیز باید واجدشرایط مذکور باشند مگر‌شرط مدت خدمات اوقافی یا قضائی که حداقل سه سال سابقه خدمات کافی خواهد بود.

رؤسای شعب حسابرسی از بین مستخدمین لیسانسیه مطلع در امر حسابداری با داشتن حداقل ۵ سال سابقه خدمت اوقافی انتخاب خواهند شد‌مشروط بر این که محکومیت اداری از درجه انفصال موقت به بالا نداشته باشند محققین شعب حسابرسی باید دارای شرایط مذکور باشند ولی داشتن حداقل‌سه سال سابقه خدمت اوقافی کافی خواهد بود.

رئیس دبیرخانه اداره کل تحقیق و مسئول دبیرخانه ادارات تحقیق استانها از بین کارمندان دیپلمه و یا سایر مستخدمین واجدشرایطی که حداقل سه سال‌سابقه خدمت در امور اوقافی داشته باشند انتخاب میگردند.

وظایف ادارات و شعب تحقیق به شرح ذیل است: الف- وظایف شعب حقوقی:

1. ۱تحقیق و رسیدگی و اعلام نظر در مورد تشخیص متولی و ناظر و موقوف علیهم موقوفات.
2. ۲تحقیق و رسیدگی و اعلام نظر در مورد وقفیت املاک و تشخیص موقوفات عام از خاص.
3. ۳تشخیص موقوفات مجهول التولیه یا بدون متولی.
4. ۴رسیدگی و اظهارنظر در مورد تطبیق مصارف درآمد موقوفات با مفاد وقفنامه یا سایر اسناد مربوطه در صورت ابهام و یا بروز اختلاف.
5. ۵تحقیق و رسیدگی در مورد تعدی و تفریط یا مسامحه و اهمال متولیان و امناء و نظار و مدیران مؤسسات خیریه از انجام وظایف یا استنکاف از اجرای مقررات‌اوقافی در امور موقوفه و مؤسسات خیریه و تنظیم گزارش و ارسال به دادگاه و در صورت احراز تعدی و تفریط و تخلف، اعلام جرم و انعکاس موضوع به‌دادسرا.
6. ۶رسیدگی و اظهارنظر در مورد مصرف درآمد موقوفات متعذرالمصرف و موقوفاتیکه عواید آنها بعلت قلت‌ولو با پس‌انداز چند سال برای اجرای نظر واقف‌کافی نیست یا بعلت کثرت عواید زاید بر مصارف متعارف باشد بر طبق تبصره ماده ۸ قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه.
7. ۷رسیدگی و صدور گواهی مصرف نسبت به موقوفاتیکه فاقد وقفنامه یا مدارک وقفیت معتبر بوده و در سنوات گذشته بر مبنای سیره جاریه عمل شده است. ب- وظایف شعب حسابرسی: ۱- رسیدگی به درآمد و هزینه موقوفات و بقاع و اماکن متبرکه اسلامی و مؤسسات و انجمنهای خیریه‌ای که بموجب قانون و آئیننامه‌های مربوطه اداره امور‌ آن‌ها بعهده سازمان حج و اوقاف و امور خیریه محول شده یا میشود. ۲- تطبیق اسناد هزینه و درآمد موقوفات با مفاد وقفنامه یا سایر اسناد مربوطه. ۳- صدور مفاصاحساب برای اسناد درآمد و هزینه‌هائی که بموجب بند ۱ وظائف شعب حسابرسی از طریق ادارات اوقاف به ادارات تحقیق ارسال می‌شود. ۴- تطبیق رقبات مندرج در بودجه با وقفنامه و یا سایر مدارک معتبر. ۵- تطبیق درآمد رقبات مندرج در بودجه با مدارک تعیین‌کننده درآمد.

شعب تحقیق بنا به درخواست اشخاص یا ادارات حج و اوقاف امور خیریه نسبت بموارد مذکور در ماده ششم رسیدگی و اظهارنظر مینماید. هرگاه در‌موارد مذکور اشخاص مستقیماً به دادگاه مدنی خاص دادخواست تسلیم کرده باشند دادگاه میتواند مراتب را به اداره حج و اوقاف و امور خیریه و به نزدیکترین‌شعبه تحقیق ارجاع نموده تا شعبه مذکور براساس این آئیننامه بموضوع رسیدگی و نتیجه را به دادگاه ارجاع‌کننده اعلام می‌نمایند.

وظایف دبیرخانه ادارات تحقیق:

1. ۱ثبت درخواست واصله و تسلیم رسید به متقاضی با ذکر شماره ثبت آن.
2. ۲اگر درخواست از لحاظ طرز تنظیم و یا ضمائم آن ناقص باشد دبیرخانه مراتب را ظرف سه روز پس از وصول جهت رفع نقص بدرخواست‌کننده یا وکیل او‌اخطار خواهد کرد تا ظرف مدت ۱۰ روز از تاریخ ابلاغ اخطاریه با رعایت مسافت رفع نقص کند والا تا رفع نقص رسیدگی به درخواست متوقف خواهد شد
3. ۳پس از آنکه درخواست کامل تشخیص داده شد دبیرخانه نسخه‌ای از آنرا با ضمائم در پرونده مخصوص که ترتیب میدهد بایگانی و نسخه‌های دیگر را با‌پیوستها بطرف ابلاغ مینماید که ظرف مدت ۱۰ روز از تاریخ دریافت با رعایت مسافت طبق قانون آئین دادرسی مدنی پاسخ کتبی خود را با مدارک مربوط به‌تعداد تقاضاکنندگان و با یک نسخه اضافی به اداره تحقیق ارسال دارند.

شعب تحقیق در صورتیکه رسیدگی بدرخواست را خارج از وظایف خود بدانند ضمن تعیین مرجع صالح عدم صلاحیت خود را اعلام خواهند نمود.

اگر محل اقامت کسی که شعب تحقیق برای او اخطاریه و دعوت‌نامه میفرستند معلوم نباشد و یا بهر صورت ابلاغ مقدور نشود در صورت لزوم‌شعب تحقیق میتوانند به تقاضا و به هزینه متقاضی موضوع و اوقاف رسیدگی را یکبار بوسیله نشر آگهی در روزنامه رسمی و یکی از روزنامه‌های‌کثیرالانتشار محلی بطرف ابلاغ نمایند. هرگاه اخطارشونده در مهلت مقرر پاسخ ندهد یا در جلسه رسیدگی حاضر نشود شعب تحقیق به موضوع رسیدگی و‌اعلام نظر مینمایند.

در مواردی که نام اداره حج و اوقاف و امور خیریه در درخواست قید نشده باشد شعب تحقیق موظفند که درخواست و ضمائم آن و وقت رسیدگی و‌پاسخ را از طریق دبیرخانه تحقیق بهادار حج و اوقاف و امور خیریه مربوطه ابلاغ کنند تا نماینده خود را به شعبه تحقیق اعزام دارد و یا نظر مشروح و مستدل‌خود را بصورت لایحه ارسال نماید.

شعب تحقیق میتوانند به تقاضای طرفین قرار استماع شهادت شهود و تحقیقات محلی و ارجاع امر بکارشناس و هر نوع تحقیقات دیگری را که برای‌روشن شده موضوع لازم بدانند صادر و اجراء نمایند مخارج اجرای قرار بعهده متقاضی است و در صورتیکه شعبه تحقیق استماع شهادت شهود و تحقیقات‌محلی و ارجاع به کارشناس و هر نوع تحقیقات دیگری را لازم بداند مخارج بعهده طرفین است.

شعب تحقیق میتوانند تحقیق در هر امری را که لازم بدانند به شعب تحقیق حوزه دیگر نیابت داده و در صورت نبودن شعبه تحقیق به اداره حج و‌اوقاف و امور خیریه محل محول کنند. در این صورت شعب و ادارات مزبور مکلفند مورد نیابت را انجام و نتیجه را با مدارک و مستندات مربوطه به شعبه‌ارجاع‌کننده ارسال دارند.

شعب تحقیق پس از آماده شدن پرونده برای اظهار نظر ظرف ده روز مبادرت بصدور نظریه می‌نمایند تصمیمات و نظرات شعب تحقیق در کلیه موارد‌باید موجه و مدلل باشد و ظرف پنج روز به طرفین ابلاغ شود.

رسیدگی در شعب تحقیق بوسیله رئیس و یکی از محققان خواهد بود و نظریه آن دو در صورت توافق مناط اعتبار می‌باشد در هر مورد که اختلاف‌نظر حاصل شود محقق دیگر همان شعبه برای مشاوره در موضوع اختلاف ضمیمه خواهد شد و تصمیمات و نظریه اکثریت ملاک عمل خواهد بود. در صورت‌غیبت رئیس شعبه رسیدگی به موضوع بعهده محققین خواهد بود و عضو ارشد بجای رئیس شعبه انجام وظیفه خواهد کرد.

ادارات حج و اوقاف و امور خیریه و اشخاص ذی‌نفع در صورتیکه اعتراض داشته باشند می‌توانند پس از ابلاغ نظر شعبه تحقیق اعتراض خود را‌دادگاه‌های دادگستری طرح نمایند.

قرار تحقیق محلی و استماع شهادت شهود و تعیین خبره و اعطاء نیابت به شعب تحقیق یا ادارات حوزه دیگر قابل اعتراض نیست. ادارات حج و اوقاف‌و امور خیریه و اشخاص ذی‌نفع باید تسهیلات لازم برای اجراء قرار را فراهم کنند.

رسیدگی به درآمد موقوفه قبل از ارسال صورت حساب طبق بودجه ارسالی خواهد بود.

پرونده حسابرسی موقوفه در اول سال مفتوح و پس از وصول صورت حساب و رسیدگی و صدور مفاصاحساب مختومه میگردد.

شعب حسابرسی تحقیق مکلفند بصورتحسابهای واصله رسیدگی و در صورت داشتن نقص ظرف مدت ده روز به ادارات حج و اوقاف و امور‌خیریه و اشخاص ذی‌نفع اخطار کنند که در مهلت مقرر رفع نقص نمایند.

صورت حساب هر سال در سه ماهه اول سال بعد، ارسال و پس از رفع نقص حداکثر در مدت یک ماه رسیدگی و مفاصاحساب صادر خواهد شد.

عواید موقوفه از محل (‌اجاره، پذیره، سرقفلی، اهدائی، نذور و فروش اموال … و غیره) در مفاصاحساب بایستی به تفکیک و براساس بودجه‌های‌تنظیمی به اضافه موجودی آخر سال اعم از وصولی (موجودی نقدی) والا وصولی قید گردد.

صدور مفاصاحسابی که بموجب آن موقوفه بدهکار شود ممنوع است مگر در مواردی که با توجه به تبصره ذیل ماده ۶ قانون تشکیلات و اختیارات‌سازمان حج و اوقاف و امور خیریه و طبق نظر کارشناس در امور عمرانی، ثبتی و یا محاکماتی باشد بدیهی است در اینصورت ضمن رسیدگی به کلیه هزینه‌های‌انجام شده مبلغ بدهی در توضیحات زیر مفاصاحساب منعکس و در سنوات بعد مبلغ بدهی یا قسمتی از آن تصفیه میگردد.

ادارات تحقیق موظفند برنامه منظمی برای رسیدگی به امور حسابرسی شهرستان‌های تابع حوزه مورد عمل خود تنظیم و به ادارات اوقاف‌شهرستان‌ها ابلاغ نمایند. بر طبق این برنامه شعب حسابرسی در مدت معینی از سال متناسب با حجم کار در هر یک از شهرستانها در همان شهرستان تشکیل‌خواهد شد و شعبه مربوطه به حساب موقوفات آن شهرستان مطابق مقررات رسیدگی خواهد نمود.

هرگاه ادارات حج و اوقاف و امور خیریه و اشخاص ذی‌نفع در مهلت مقرر اقدام به رفع نقص از اسناد هزینه ارسالی نکنند شعب حسابرسی تحقیق به‌آن قسمت از اسناد هزینه که متکی به مدارک قابل قبول باشد رسیدگی و به هزینه قطعی منظور نموده و مفاصاحساب صادر خواهند نمود و بقیه وجوه اسناد رفع‌نقص نشده و مردودی را با ذکر دلیلی جزء موجودی موقوفه منظور مینمایند

پس از رسیدگی به صورتحساب و صدور مفاصاحساب کلیه اسنادی که به حساب پذیرفته شده با مهر (رسیدگی و به حساب پذیرفته شد) ممهور و‌ توسط شعبه مربوطه در پرونده ضبط می‌شود و آن قسمت از اسناد هزینه که مردود میشود بایستی به مهر (‌رسیدگی و مردود گردید) ممهور و در پرونده مربوطه‌نگهداری شود.

صورت حساب موقوفات متصرفی که درآمد آنها تا مبلغ پانصد میلیون ریال است بوسیله شعب حسابرسی تحقیق محل رسیدگی خواهد شد و بیشتر از‌ مبلغ مذکور در شعب حسابرسی مرکز در رسیدگی قرار می‌گیرد.

ادارات تحقیق مکلفند دفاتر مخصوصی برای ثبت موقوفات حوزه مورد عمل خود تنظیم نمایند و بر مبنای آن صورتحسابهائی را که از ظرف‌مهلت مقرر در این آئین‌نامه و قانون مربوط نرسیده باشد با صدور اخطار ده روز مطالبه کنند و در صورت عدم ارسال صورتحساب موقوفات متصرفی به اداره‌تحقیق در ظرف مدت سه ماه اول سال بعد، اداره تحقیق موظف است موضوع را جهت اتخاذ تصمیم به سرپرست سازمان حج و اوقاف و امور خیریه اعلام‌نماید.

اجرای نظریه‌های شعب تحقیق در موارد تعدی یا تفریط و مسامحه و اهمال متولی یا ناظر، موضوع ماده (۷) قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و او‌قاف و امورخیریه منوط به تأ‌یید و صدو‌ر حکم قطعی دادگاه است.

هرگاه در تنظیم نظریه یا مفاصاحساب سهو قلم یا اشتباهات دیگری رخ دهد شعب صادرکننده نظریه یا مفاصاحساب رأساً و یا بنا به درخواست طرفین میتوانند نظریه‌و یا مفاصاحساب رأساً و یا بنا به درخواست طرفین میتوانند نظریه و یا مفاصاحساب را تصحیح و اصلاحیه صادر کنند.اصلاحیه در زیر و یا پشت نسخه اصلی نظریه و یا در برگ دیگری که ضمیمه آن میشود نوشته و امضاء خواهد شد بهر صورت صدور اصلاحیه در حواشی کلیه نسخ موجود در پرونده و دفتر نظریات و‌قرارها باید توسط مسئول دبیرخانه تحقیق قید و امضاء و رونوشت نظریه اصلاحی کلیه نسخ موجود در پرونده و دفتر نظریات و قرارها باید توسط مسئول‌دبیرخانه تحقیق قید و امضا و رونوشت نظریه اصلاحی به طرفین ابلاغ شود تابع مقررات اصل نظریه می‌باشد. دادن رونوشت نظریه بدون قید وجود اصلاحیه و ضمیمه بودن آن ممنوع است.

اوراق و اخطاریه‌هائی که در مورد تصمیمات شعب ادارات تحقیق و از طرف آنان صادر می‌شود بوسیله مأمورین اوقاف یا مأمورین انتظامی ابلاغ‌خواهد شد.

اداره کل تحقیق به اموری که از طرف سازمان حج و اوقاف و امور خیریه و ادارات تحقیق استانها ارجاع شود در هیأتی مرکب از مدیرکل تحقیق یا‌معاون وی و رئیس شعبه حقوقی و یکی از رؤسای شعب حسابرسی مرکزی رسیدگی کرده نظریه مشورتی خواهد داد.

مواردی که در این آئین‌نامه پیش‌بینی نشده در حدود صلاحیت قانونی شعب تحقیق بر طبق مقررات قانون آئین دادرسی مدنی و متون فقهی فقهاء عمل‌خواهد شد. میرحسین موسوی- نخست‌وزیر