ماده۲آییننامه ایمنی حفر دستی چاه – مصوب ۱۴۰۰ماده ۲ از ۱۰۵
تعاریف: در این آییننامه اصطلاحات زیر در معانی مشروح ذیل به کار میروند:
- مالک چاه: شخص حقیقی یا حقوقی است که برای حفاری و بهرهبرداری از چاه، سرمایهگذاری نموده و مالکیت آن را بر عهده دارد. مالک چاه میتواند خودش عملیات حفاری را انجام دهد و یا عملیات حفاری را به “پیمانکار حفر چاه” یا “مقنی” واگذار نماید که در هر صورت، شخصی که وظیفه حفاری و انجام عملیات اجرایی را بر عهده دارد، مجری نامیده میشود.
- پیمانکار حفر چاه: شخص حقیقی یا حقوقی است که در زمینه حفر چاه از مهارت و تجربه کافی برخوردار است و مسئولیت امور مربوط به حفاری، تعمیرات میل و انباره، تامین نیروی انسانی مجرب، نگهداری و بهرهبرداری ایمن از تجهیزات و چاه تا مرحله تحویل چاه به مالک را بر عهده دارد که در این آییننامه مجری حفر چاه نامیده میشود و گواهینامه تایید صلاحیت ایمنی امور پیمانکاری را اخذ نموده است.
- مقنی (چاه کن): شخص متخصص و مجربی است که وظیفه حفر چاه را بر عهده دارد. کارگران دخیل در حفر چاه، تحت امر مقنی میباشند و انجام امور مربوط به حفاری و ادامه فعالیت منوط به اجازه وی است؛ در صورتی که مقنی مستقیماً اجرای عملیات حفاری را از مالک چاه اخذ کرده باشد، مجری حفر چاه نامیده میشود.
- مجری حفر چاه: شخصی است که وظیفه حفاری و انجام عملیات اجرایی را بر عهده دارد و میتواند مالک، پیمانکار و یا مقنی باشد.
- تجهیزات حفاری: به تمامی تجهیزات و ابزار و لوازم مورد استفاده برای حفاری چاه و انتقال خاک، آب، لجن و نخالههای استحصالی به خارج از چاه، تجهیزات حفاری اطلاق میشود.
- چاه دستی: منظور آن دسته از چاههایی است که با استفاده از نیروی بدنی مقنی و کارگران، با بهرهگیری از وسایل کار سنتی مانند چرخ چاه و کلنگ و بیلچه و دلو حفر میشوند.
- کلنگ دار: کارگری است که از تجربه کاری در امور مربوط به حفاری چاه برخوردار است و تحت اوامر مقنی فعالیت میکند.
- چرخ کش: کارگری است که به صورت مستمر بر روی چرخ چاه اعم از دستی و برقی کار میکند و دارای تجربه در امور مربوط به حفاری چاه است.
- کارگر مجرب: کارگری است که به صورت تجربی دارای دانش فنی و مهارت برای انجام کار ایمن و یا نظارت بر امور محوله میباشد.
- عوامل اجرایی: به کلیه اشخاص دخیل در فرآیند حفاری اعم از پیمانکار، مقنی، کلنگدار، چرخکش، کارگر، مجری و به عبارتی هر فردی که وظیفهای یا فعالیتی را انجام میدهند؛ اطلاق میشود.
- چرخ چاه دستی: نوعی از چرخ چاه است که با بهرهگیری از قوای بدنی و عموماً با قدرت دست کارگر، کار میکند و تجهیزاتی مانند استوانه کابلدار و شیطانک و چرخ جغجغه و یا حلزون و چرخ حلزون روی محور آن نصب میشوند.
- چرخ چاه موتوری: نوعی از چرخ چاه است که با بهرهگیری از نیروی الکتریسیته، عملیات جابجایی و انتقال خاک، آب و لجن و نخالههای استحصالی به خارج از چاه را بر عهده دارد و الکتروموتور آن دارای گیربکس و تجهیزاتی است که با قطع جریان برق، به طور خودکار ترمز میکند.
- دلو: وسیلهای کیسهای شکل از لاستیک منجیددار یا برزنت و یا سایر مواد مقاوم است که برای انتقال و جابجایی مواد مورد استفاده قرار میگیرد.
- میل چاه: قسمتی از چاه که به طور عمودی و بدون انحراف نسبت به سطح زمین حفر میشود و کاملاً به سمت پایین و شاقولی است. عمق چاه یا متراژ حفاری، بستگی به نوع جنس لایههای خاک مناطق حفاری دارد.
- جا پا: حفره کوچکی به عمق حدود ۲۰ سانتیمتر است که مجری برای بالا و پایین رفتن از چاه، باید آنها را با فواصل حداکثر ۵۰ سانتیمتر در طرفین دیواره تعبیه نماید.
- آستانه چاه: دیوارهای در دور دهانه چاه و بالاتر از سطح زمین است که برای جلوگیری از ریزش یا سقوط سنگ و خاک و نخاله و مواد دیگر به داخل چاه احداث میشود.
- انباره چاه: انباری یا انباره چاه، فضایی است که در قسمت پایین میل چاه به شکل مثلث یا هرم یا مخروط تعبیه میشود. هرگز نباید آن را با مقاطع مربع یا مستطیل اجرا کرد. گاهی ممکن است انباره به صورت مسیر یا مسیرهای انحرافی در عمق و یا حتی در دیوار میل چاه تعبیه شود.
- کَوَل: حلقه یا نیم حلقهای از جنس سفال، سیمان، پلیمر، فولاد، بتون مسلح و یا غیر مسلح است که برای جلوگیری از ریزش دیواره میل چاه یا بدنه انباره استفاده میشود. کول به دو شکل کول گرد و کول بادامی ساخته میشود. معمولاً برای میله چاه از کول گرد و برای انباره از کول بادامی شکل استفاده میگردد.
- طوقه چینی: نوعی دیوار چینی به شکل حلقوی است که معمولاً با مصالح ساختمانی مانند: آجر و ملات سیمان، در بالاترین قسمت از میل چاه (حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ سانتیمتر پایین تر از سطح زمین منتهی به دهانه چاه) ساخته شده و ضمن تثبیت گلدانی در مرکز میل، باعث میشود که بتوان درب چاه فاضلاب را بسته و محکم نمود تا در اثر عبور اجسام سنگین مانند: انسان، ماشین، کامیون، لیفتراک و یا مواردی از این دست از روی دهانه چاه، دچار ریزش نشود.
- گلدانی: به منظور هدایت آب، فاضلاب یا ورود هر سیال دیگر به داخل چاه و جلوگیری از شستشو یا تخریب دیواره، طوقه، دهانه و یا بدنه چاه، قطعهای قیفی شکل را در دهانه چاه قرار میدهند تا سیالات از طریق گلدانی به مرکز میل هدایت و سپس بر اثر نیروی ثقل، به صورت عمودی از پایینترین قسمت گلدانی خارج و به انتهای میل چاه سرازیر شود.
- سپر حفاظتی: وسیلهای حفاظتی است که مقنی را از آسیب یا مخاطرات ناشی از سقوط احتمالی مواد، وسایل یا اشیاء به داخل چاه محفوظ نگه میدارد.
- پاکند: مسیر شیبداری برای رفت و آمد و حمل و نقل وسایل است. حفاری پاکند در سطح زمین و از فاصلهای دورتر از دهانه چاه شروع شده و تا نزدیکی سطح آب در پایین میل چاه ادامه مییابد.
- پابند: یک نوار حلقهای یا طناب بافته شده از جنس الیاف کنفی و یا پلاستیکی است که به چرخ چاه وصل میشود.
- چکش تخریب (پیکور): وسیلهای برای تخریب سطوح سخت است که بیشتر در دو نوع برقی و بادی کاربرد دارد.
- کمپرسور بادی: دستگاهی مکانیکی است که با کاهش حجم هوا، فشار آن را افزایش میدهد و در انواع دیزلی و برقی مورد استفاده قرار میگیرد.