هوگو گروتیوس

گروتیوس را «پدر حقوق بین‌الملل» می‌خوانند. مثلِ هر لقبِ این‌چنینی، اغراق دارد — پیش از او هم درباره‌ی قاعده‌ی میانِ دولت‌ها نوشته شده بود — ولی نکته‌ای درست در آن هست: او نخستین کسی بود که این قواعد را در یک دستگاهِ منظم و مستقل جمع کرد.

زندگی

در ۱۵۸۳ در دلفتِ هلند زاده شد. نابغه‌ای زودرس بود و در نوجوانی وارد دانشگاه شد. درگیریِ او با منازعاتِ مذهبی و سیاسیِ هلند به زندانی‌شدنش انجامید؛ از زندان گریخت و بیشترِ سال‌های بعدِ عمرش را در تبعید — عمدتاً در فرانسه — گذراند. در ۱۶۴۵ درگذشت.

آثار

• De Jure Belli ac Pacis (۱۶۲۵) — «در حقوق جنگ و صلح»؛ اثرِ اصلی او.
• Mare Liberum (۱۶۰۹) — «دریای آزاد»؛ استدلال می‌کند که دریاهای آزاد در تملکِ هیچ دولتی نیست.
• De Jure Praedae — درباره‌ی حقوقِ غنائم؛ Mare Liberum در اصل فصلی از آن بود.

سهم فکری: قاعده بدون قانون‌گذار

پرسشی که گروتیوس با آن دست‌وپنجه نرم می‌کرد این است: میانِ دولت‌ها هیچ قدرتِ بالاتری نیست که قانون وضع کند. پس چگونه می‌توان از «حقوق» میانِ آن‌ها سخن گفت؟

پاسخِ او بر حقوق طبیعی استوار بود: برخی قواعد از سرشتِ اجتماعیِ انسان و از عقل برمی‌آیند و اعتبارشان به فرمانِ کسی وابسته نیست. جمله‌ی جسورانه‌ی او این بود که این قواعد معتبر می‌مانند حتی اگر — به فرضِ محال — خدا نباشد؛ سخنی که حقوق را از الهیات جدا کرد و راهِ پژوهشِ سکولار در آن را باز نمود.

میراث

دو خط از او بیرون آمد. یکی نظریه‌ی جنگ عادلانه — تفکیکِ شرایطِ مشروعیتِ توسل به زور از قواعدِ رفتار در جنگ — که امروز در حقوق بشردوستانه و در منشور ملل متحد بازتاب دارد. دیگری اصلِ آزادیِ دریاها، که پس از سه قرن و نیم در کنوانسیون حقوق دریاها (۱۹۸۲) صورتِ معاهده‌ای گرفت.