روایتی مستند از یک زندگی اثرگذار
نظریهپرداز «نظریهی محض حقوق» و طراحِ نهادِ دادگاه قانون اساسی — کسی که ایدهی سلسلهمراتب هنجارها و بازبینی قضایی مطابقتِ قانون با قانون اساسی را صورتبندی کرد.
ادامه مطلب
فلسفهی حقوق، حقوق اساسی
نظریهپرداز «نظریهی محض حقوق» و طراحِ نهادِ دادگاه قانون اساسی — کسی که ایدهی سلسلهمراتب هنجارها و بازبینی قضایی مطابقتِ قانون با قانون اساسی را صورتبندی کرد.
آغاز آشنایی با میراث هانس کلسن: Reine Rechtslehre (نظریهی محض حقوق)
نظریهپرداز «نظریهی محض حقوق» و طراحِ نهادِ دادگاه قانون اساسی — کسی که ایدهی سلسلهمراتب هنجارها و بازبینی قضایی مطابقتِ قانون با قانون اساسی را صورتبندی کرد.
ادامه مطلب
تولد در پراگ
دوره فعالیت و اثرگذاری
Reine Rechtslehre (نظریهی محض حقوق)
درگذشت
کلسن دو کارِ بزرگ کرد که معمولاً جدا از هم روایت میشوند: یک نظریهی فلسفی نوشت، و یک نهادِ حقوقیِ تازه ساخت. پیوندشان اما تنگ است — نهاد، نتیجهی عملیِ نظریه بود.
در ۱۸۸۱ در پراگ زاده شد و در وین بزرگ شد و حقوق خواند. در دههی ۱۹۲۰ استادِ وین و عضوِ دیوانِ قانون اساسیِ اتریش بود. با برآمدنِ نازیسم اروپا را ترک کرد و سرانجام در آمریکا (دانشگاه کالیفرنیا، برکلی) مستقر شد. در ۱۹۷۳ درگذشت.
ایدهی محوری او این است: یک هنجارِ حقوقی اعتبارش را از محتوایش (اخلاقی یا مصلحتی) نمیگیرد، بلکه از هنجارِ بالاتری میگیرد که اجازهی وضعش را داده. بخشنامه از آییننامه، آییننامه از قانون، و قانون از قانون اساسی اعتبار میگیرد. بالای این هرم، «هنجارِ بنیادین» (Grundnorm) قرار دارد.
«محض» بودنِ نظریه هم به همین معناست: کلسن میخواست علمِ حقوق را از سیاست، اخلاق و جامعهشناسی جدا کند و تنها بپرسد «این هنجار معتبر است یا نه»، نه «عادلانه است یا نه».
اگر قانون اساسی بالاترین هنجار است، پس قانونِ مخالفِ آن باید بیاعتبار باشد — و کسی باید این را تشخیص دهد. کلسن در تدوینِ قانون اساسی اتریش (۱۹۲۰) نهادی طراحی کرد که کارش دقیقاً همین بود: یک دادگاهِ متمرکز و اختصاصی برای بازبینیِ مطابقتِ قوانین با قانون اساسی.
این الگو — که در برابرِ مدلِ آمریکایی «الگوی اروپایی» یا «مدل کلسنی» خوانده میشود — به آلمان، ایتالیا، اسپانیا، پرتغال و بسیاری کشورهای دیگر گسترش یافت.
در نظامِ ایران هم نهادی وجود دارد که مطابقتِ مصوبات مجلس را با قانون اساسی میسنجد: شورای نگهبان، بر اساس اصل ۹۱ و اصول پس از آن. ساختار و ترکیبِ آن با مدلِ کلسنی تفاوتهای اساسی دارد — از جمله سنجشِ مطابقت با موازین شرع در کنارِ قانون اساسی — ولی ایدهی زیربنایی، همان ایدهی سلسلهمراتبِ هنجارهاست. نظرهای تفسیری این شورا را میتوانید در بخش نظریهها ببینید.
مسیرهای موضوعی برای ادامه مطالعه در تالار مشاهیر.