قانون هواپیمایی کشوری

منظور از هواپیما که در این قانون ذکر می‌شود وسیله نقلیه‌ایست که بتواند در نتیجه عکس‌العمل هوا خود را در فضا نگاه دارد.

این قانون مربوط به هواپیماهای کشوری است و شامل هواپیماهای نظامی نمی‌باشد.

دولت حق حاکمیت مطلق و انحصاری در فضا بالای خاک کشور و بالای آب‌های ساحلی آن‌را دارا می‌باشد.

برای ایجاد و توسعه هواپیمایی کشوری دولت مکلف است: الف- مؤسسات هواپیمایی کشوری را به منظور تأمین نیازمندی‌های حمل و نقل داخلی و خارجی مسافر و بار و محمولات پستی تشویق نموده ‌توسعه دهد. ب- خطوط هوایی داخلی را به‌نحوی‌که نقاط مختلفه کشور بتواند از فواید آن بهره ‌مند گردد تنظیم و فرودگاه‌های لازم را تأسیس و وسایل مربوط ‌به‌تأمین بی‌خطری پرواز هواپیماها را فراهم سازد. ج- به مؤسسات هواپیمایی ایرانی مساعدت نماید تا سرویس‌های هوایی مورد نیاز کشور را به طریق غیرانحصاری تأسیس و دایر کنند. د- به منظور بسط و تقویت روابط اجتماعی و اقتصادی ایران با سایر کشورهای جهان ارتباط هوایی را بر اساس معامله متقابله برقرار نموده و‌ توسعه دهد.

برای اجرای این قانون سازمان مستقلی بنام سازمان هواپیمایی کشوری وابسته به وزارت راه و شهرسازی تأسیس می‌شود. سازمان دارای رییسی ‌است که در عین حال معاون وزیر راه و شهرسازی نیز می‌باشد و به پیشنهاد وزیر راه و شهرسازی و تصویب هیأت دولت برای مدت حداکثر ۳ سال به این ‌سمت منصوب می‌شود، انتصاب مجدد وی به این سمت به روال فوق بلامانع می‌باشد. سازمان مزبور در انجام وظایف خود از نظر مالی و استخدامی و دارای، طبق مقررات مربوطه تحت نظر وزیر راه مستقلا اقدام می‌‌نماید و سازمان آن به‌ موجب تصویب‌نامه هیأت وزیران تعیین می‌شود. سازمان می‌تواند از محل درآمدهای قانونی خود در قالب بودجه‌های مصوب و در صورت وجود کسری‌ از محل درآمدهای عمومی کشور طبق مقررات استفاده نماید. وظایف عمده سازمان مزبور به قرار زیر می‌باشد: الف- ایجاد، توسعه، بهره‌‌برداری و نگهداری فرودگاه‌ها و دستگاه‌های ناوبری و مخابراتی، رادیویی و تلگرافی و تلفنی که مخصوص تنظیم رفت و آمد‌ هواپیماها و تأمین بی‌‌خطری پرواز آن‌ها می‌باشد و بطور کلی هر نوع نظارت و مساعدتی که به منظور پیشرفت هواپیمایی کشوری و تأمین بی‌‌خطری‌ پرواز لازم باشد. ب- نظارت در فعالیت هواپیمایی کشوری طبق مقررات مربوط به منظور جلوگیری از وقوع مخاطرات و رقابت‌های مضره بین متصدیان حمل و نقل‌ هوایی و حفظ مصالح عمومی. ج- تربیت متخصصین فنی هواپیمایی کشوری با هماهنگی دستگاه‌های ذیربط. د- اهتمام در پیشرفت و توسعه هواپیمایی کشوری و تشویق صنایع مربوطه. هـ- مطالعات در تحقیقات علمی و فنی در مسایل مربوط به هواپیمایی کشوری و ایجاد تسهیلات و تشویق افراد و مؤسسات صلاحیت‌دار به انجام این ‌امور و تهیه موجبات آن. و- تهیه طرح موافقت‌نامه و قراردادهای هواپیمایی با دول خارجی که طبق مقررات به‌ وسیله دولت تقدیم مجلس شورای اسلامی می‌شود.

در وزارت راه شورایی بنام شورای‌عالی هواپیمایی کشوری مرکب از هفت نفر عضو که به‌ترتیب زیر برای مدت سه سال انتخاب‌ میشوند تشکیل می‌گردد: دو نفر کارمند عالی‌رتبه هواپیمایی کشوری به انتخاب وزیر راه- یک‌نفر از قضات عالی‌رتبه به انتخاب وزیر دادگستری- یک نفر افسر ارشد نیرویی‌هوایی شاهنشاهی به انتخاب وزیر جنگ- یک‌نفر کارمند عالی‌رتبه وزارت بازرگانی و پیشه و هنر به انتخاب وزیر بازرگانی و پیشه و هنر- یک‌نفر‌ کارمند عالی‌رتبه وزارت کشور به انتخاب وزیر کشور- یک‌نفر نماینده اتاق بازرگانی به انتخاب اطاق وزیر بازرگانی وظایف شورای عالی هواپیمایی کشوری به‌قرار زیر است:

هواپیمای ایرانی با رعایت قوانین و مقررات کشور در پرواز بر فراز ایران آزاد می‌باشد.

هواپیمای خارجی می‌تواند با رعایت قوانین و مقررات کشور بر فراز ایران پرواز نماید یا در ایران فرود آید و مسافر و بار محمولات پستی یا ‌یکی از آن‌ها را پیاده و یا قبول نماید مشروط بر این‌که قبلا اجازه دولت ایران تحصیل شده باشد یا به موجب قراردادی این اجازه داده شده باشد و دولت متبوع آن هواپیما همین حقوق را برای هواپیمای ایرانی شناخته باشد.

حمل و نقل بازرگانی مسافر و بار و محمولات پستی یا یکی از آن‌ها از یک نقطه کشور به یک نقطه دیگر آن منحصر به هواپیماهای ایرانی‌ می‌باشد.

اداره کل هواپیمایی کشوری می‌تواند در مواردی‌که امنیت عمومی یا علل نظامی ایجاب می‌نماید با تصویب هییت وزیران پرواز‌ هواپیمای ایرانی یا خارجی را بر فراز قسمتی از خاک کشور ممنوع یا محدود یا مقید به شرایط خاصی بنماید.

برای این‌که هواپیمایی به تابعیت ایرانی شناخته شود باید در دفتر ثبت هواپیماها که در اداره کل هواپیمایی کشوری نگاهداری می‌شود به‌ ثبت برسد. شرایط ثبت هواپیما به‌قرار زیر است: الف- هواپیما در کشور دیگری به ثبت نرسیده باشد و در صورتی‌که قبلا در ثبت کشور دیگر بوده از ثبت آن کشور خارج شده باشد ب- هواپیما به اتباع ایران اعم از شخص یا شرکت متعلق باشد. ج (اصلاحی ۱۳۳۸/۰۱/۲۴)– اگر هواپیما تعلق به شرکتی داشته باشد اکثریت سهام آن باید متعلق به اتباع ایران و اقامتگاه قانونی آن شرکت در ایران باشد و در شرکت‌هایی که‌ سرمایه آن‌ها به صورت سهام یا قطعات متساوی‌‌القیمت درآمده سهام شرکت با اسم باشد پس از ثبت هواپیما گواهی‌نامه ثبت و تابعیت ایرانی صادر و علایم‌ ثبت و تابعیت تعیین می‌‌شود.

هواپیمایی که به تابعیت ایرانی شناخته شده در صورتی‌که در کشور دیگری به ثبت برسد و یا مالک آن تغییر یا فوت کند یا تغییر تابعیت ‌دهد و همچنین در صورتی‌که یکی از شرایط ثبت مندرج در ماده (۱۱) را فاقد شود ثبت هواپیما و همچنین گواهی‌نامه ثبت و تابعیت آن از تاریخ وقوع‌ یکی از علل فوق باطل می‌شود.

هواپیمایی که در دفتر ثبت هواپیماها به ثبت رسیده باشد در صورتی می‌تواند پرواز کند که گواهی‌نامه قابلیت پروازی که مدت اعتبار آن‌ منقضی نشده دارا باشد.

هیچ‌کس نمی‌تواند هواپیمایی را براند یا به سمت عضو هییت رانندگی در هواپیما بهر نوع عمل مربوط به راندن هواپیما اقدام یا کمک ‌نماید یا تعلیم خلبانی دهد مگر این‌که گواهی‌نامه فنی که مدت اعتبار آن منقضی نشده دارا باشد.

مرجع صدور هرگونه اجازه‌نامه مربوط بامور هواپیمایی کشوری و گواهی‌نامه مربوط به متخصصین فنی هواپیمایی کشوری و پروانه ‌مربوط به بهره‌برداری هوایی اداره کل هواپیمایی کشوری می‌باشد.

اداره کل هواپیمایی کشوری می‌تواند در موارد تخلف از مقررات این قانون و آیین‌‌نامه‌‌های اجرایی آن صرف‌نظر از تعقیبات جزایی هر‌گونه اجازه‌نامه یا گواهی‌نامه متخلف را لغو یا موقه توقیف نموده یا اختیارات مندرجه در آن‌را محدود سازد و همچنین پرواز هواپیمای متخلف را در ‌صورتی‌که محتمل خطر برای سرنشینان هواپیما یا اشخاص یا حیوانات روی زمین یا حدوث خسارتی برای اموال اعم از منقول یا غیرمنقول باشد‌ ممنوع سازد.

برای این‌که شخص طبیعی یا حقوقی بتواند در ایران به تصدی حمل و نقل بازرگانی هوایی اشخاص یا اشیا مبادرت نماید باید تبعۀ ایران بوده و قبلا پروانه بهره‌‌برداری هوایی از اداره کل هواپیمایی کشوری تحصیل کرده باشد این پروانه در صورتی داده می‌شود که شورای عالی هواپیمایی‌ کشوری بهره‌برداری هوایی تقاضا شده را منطبق با مصالح کشور و احتیاجات جامعه تشخیص دهد و اطمینان حاصل نماید که تقاضاکننده قادر بانجام‌ نوع بهره‌‌برداری هوایی مورد تقاضای خود به طرز اطمینان بخش می‌باشد. در مورد شرکت‌های هواپیمایی برای صدور پروانه بهره‌‌برداری هوایی علاوه بر وجود شرایط فوق دارا بودن شرایط ثبت هواپیما مندرجه در ماده (۱۱) الزامی ‌است. برای هر نوع پرواز بازرگانی دیگر و همچنین تأسیس و دایر نمودن آموزشگاه به منظور تعلیم و تربیت متخصصین فنی هواپیمایی شرایط مندرجه در این ماده ضروری است ولی به‌جای پروانه بهره‌‌برداری هوایی اجازه‌‌نامه اداره کل هواپیمایی کشوری باید قبلا تحصیل شده باشد.

در صورتی‌که دارنده پروانه بهره‌‌برداری هوایی یا سایر پروانه‌های مربوط بامور هواپیمایی کشوری شرایطی را که برای تحصیل پروانه‌ لازم بوده فاقد شود یا از انجام تعهداتی که به موجب مندرجات پروانه به عهده گرفته تخلف نماید اداره کل هواپیمایی کشوری می‌تواند طبق نظر شورای‌عالی هواپیمایی کشوری برحسب درجه اهمیت تخلف و تکرار آن پروانه او را لغو یا موقه توقیف نموده یا اختیارات مندرجه در آن‌را محدود سازد.

هر وقت اداره کل هواپیمایی کشوری برای ایجاد فرودگاه‌ها یا تأسیسات مربوط به هواپیمایی کشوری احتیاج به خریداری زمین یا‌ ساختمان متعلق به دیگری پیدا کند می‌تواند طبق قانون راجع به احداث و توسعه معابر و خیابان‌ها مصوب ۲۳ آبان‌ ماه ۱۳۱۲ شمسی اقدام نماید.

اداره کل هواپیمایی کشوری می‌تواند از املاک عمومی یا خصوصی اعم از اراضی و ساختمان‌ها برای برقرار کردن وسایل مربوط به‌تأمین ‌بی‌خطری پرواز هواپیماها مجانا استفاده کند و حق عبور از آن املاک را برای به کار انداختن و نگاهداری وسایل مزبور خواهند داشت مشروط بر این‌که ‌مانع استفاده عادی از آن املاک نشود. چنانچه در نتیجه قرار کردن یا به کار انداختن یا نگاهداری وسایل مذکور خساراتی وارد شود باید از طرف اداره کل هواپیمایی کشوری جبران گردد.

دولت می‌تواند به پیشنهاد اداره کل هواپیمایی کشوری با صدور تصویب‌نامه ایجاد هرگونه ساختمان یا مانع دیگری را در فاصله معینی از‌ حدود یک فرودگاه یا تأسیسات مربوط به‌تامین بی‌خطری پرواز هواپیماها ممنوع یا محدود سازد مگر در صورتی‌که ساختمان یا مانع مزبور موجد ‌خطری به پرواز هواپیماها نگردیده و مورد موافقت اداره کل هواپیمایی کشوری قرار گرفته باشد چنانچه خسارتی مستقیماً و منحصراً در نتیجه این‌ ممنوعیت یا محدودیت به کسی وارد گردد باید از طرف اداره کل هواپیمایی کشوری جبران شود. در صورتی‌که ساختمان یا مانع دیگری که مطابق این ماده ممنوع یا محدود شده باشد در اطراف یک فرودگاه کشوری یا تأسیسات مربوط به‌تأمین ‌بی‌خطری پرواز هواپیماها قبل از اجرای این قانون موجود بوده دولت می‌تواند مطابق ماده (۱۹) برای برداشتن یا محدود ساختن آن اقدام نماید.

آیین‌نامه‌های اجرایی این قانون شامل مقررات مربوط به پرواز هواپیماهای کشوری ایرانی و خارجی تأمین بی‌خطری پرواز هواپیماها-‌ فرودگاه‌ها- ثبت و تابعیت هواپیماها- قابلیت پرواز هواپیما- گواهی‌نامه‌‌های متخصصین فنی هواپیمایی مؤسسات مربوط به تعلیم و تربیت‌ متخصصین فنی هواپیمایی- کارخانه‌‌ها و تعمیرگاه‌های مربوط به هواپیمایی- حمل و نقل هوایی سوانح هواپیمایی مخابرات هواپیمایی و موارد ‌توقیف موقت یا لغو هرگونه اجازه‌نامه یا گواهی‌نامه یا پروانه صادره یا توقیف هواپیمای متخلف به‌ وسیله اداره کل هواپیمایی کشوری تنظیم و پس از ‌تصویب هییت وزیران به موقع اجرا گذاشته خواهد شد.

هر کس به قصد ایجاد خطر برای هواپیما یا سرنشینان آن علامت هواپیمایی تقلبی به کار برد به‌نحوی‌که بتوان آن‌را علامت حقیقی‌ مخصوص هواپیمایی تلقی نمود یا علامت هواپیمایی موجود را غیرقابل استفاده سازد یا مانعی در مقابل هواپیما ایجاد یا اطلاع غلط دهد یا هرگونه‌ عملی به منظور ایجاد خطر برای هواپیما یا سرنشینان آن انجام بدهد به حبس تأدیبی از شش‌ماه تا سه سال محکوم خواهد شد و در صورتی‌که از عمل ‌او قتل یا جرح واقع شود مرتکب به مجازاتی‌که به نفس جرم مزبور مقرر است نیز محکوم خواهد گردید و مجازات اشد قابل اجرا است.

هر کس عالماً هواپیمایی را که دارای علایم ثبت و تابعیت مجعول باشد براند و همچنین هر کس عالماً هواپیمایی را که بدون حق علامت ‌تابعیت ایران بان نصب شده در خارج از ایران براند به حبس تأدیبی از شش‌ماه تا سه سال محکوم خواهد شد.

هر کس عالماً هواپیمایی را که فاقد علایم ثبت و تابعیت بوده براند به حبس تأدیبی از سه‌ماه تا یک‌سال محکوم خواهد شد.

در مواردی که پرواز هواپیما بر فراز ایران مشروط به تحصیل اجازه قبلی از دولت است هر کس عمداً بدون داشتن اجازه هواپیمایی را بر ‌فراز ایران براند و همچنین در مواردی‌که مطابق مقررات این قانون پرواز هواپیما بر فراز قسمتی از خاک کشور ممنوع یا محدود یا مقید به شرایط خاصی ‌باشد عمداً هواپیما را بر فراز مناطق ممنوعه براند یا بدون رعایت محدودیت‌ ها یا شرایط مقرره پرواز کند به جزای نقدی از چهارده میلیون ریال (۱۴/۰۰۰/۰۰۰) تا هفتاد میلیون ریال (۷۰/۰۰۰/۰۰۰) یا‌ به حبس تأدیبی از دو ماه تا یک‌سال یا بهر دو مجازات محکوم خواهد شد و اگر به موجب قوانین دیگری مجازات شدیدتر برای این عمل مقرر‌شده باشد مجازات اشد قابل اجرا است. جزای نقدی مندرج در این ماده به موجب مصوبه مورخ ۱۴۰۳/۴/۴ هیات وزیران به ۴۶/۰۰۰/۰۰۰ تا ۲۳۰/۰۰۰/۰۰۰ ریال تعدیل شد.

هر کس با هواپیمای خارجی به قصد حمل و نقل بازرگانی از یک نقطه کشور به یک نقطه دیگر آن مسافر و بار و محمولات پستی یا یکی‌ از آن‌ها را حمل کند به جزای نقدی ازچهارده میلیون ریال (۱۴/۰۰۰/۰۰۰) تا هفتاد میلیون ریال (۷۰/۰۰۰/۰۰۰) یا به حبس تأدیبی از دو ماه تا یک‌سال یا بهر دو مجازات محکوم خواهد شد. جزای نقدی مندرج در این ماده به موجب مصوبه مورخ ۱۴۰۳/۴/۴ هیات وزیران به ۴۶/۰۰۰/۰۰۰ تا ۲۳۰/۰۰۰/۰۰۰ ریال تعدیل شد.

اشخاص زیر به جزای نقدی از هفت میلیون ریال(۷/۰۰۰/۰۰۰) تا شصت میلیون ریال (۶۰/۰۰۰/۰۰۰) یا به حبس تأدیبی از دو ماه تا شش‌ماه یا بهر دو مجازات محکوم خواهند شد: جزای نقدی مندرج در این ماده به موجب مصوبه مورخ ۱۴۰۳/۴/۴ هیات وزیران به ۲۳/۰۰۰/۰۰۰ تا ۲۰۰/۰۰۰/۰۰۰ ریال تعدیل شد. الف- هر کس بدون داشتن پروانه بهره‌‌برداری هوایی به تصدی حمل و نقل بازرگانی هوایی اشخاص یا اشیا مبادرت ورزد. ب- هر کس بدون داشتن اجازه‌‌نامه از اداره کل هواپیمایی کشوری بهر نوع پرواز بازرگانی دیگر یا تأسیس و دایر نمودن آموزشگاه به منظور تعلیم ‌و تربیت متخصصین فنی هواپیمایی عمل نماید. ج- هر کس بدون داشتن گواهی‌نامه فنی هواپیمایی را براند یا به سمت عضو هییت رانندگی در هواپیما بهر نوع عمل مربوط به راندن هواپیما‌ اقدام یا کمک نماید یا تعلیم خلبانی دهد. د- هر کس هواپیمایی را براند که فاقد گواهی‌نامه قابلیت پرواز بوده یا مدت اعتبار گواهی‌نامه مزبور منقضی شده باشد.

روابط حقوقی بین اشخاصی‌که در داخل یک هواپیمایی که بر فراز ایران پرواز می‌نماید قرار دارند در مواردی‌که از لحاظ حق حاکمیت ‌ارضی اصولا مشمول قوانین محلی است تابع قانون کشور متبوع آن هواپیما می‌باشد.

مقررات جزایی ایران نسبت به جرایمی که داخل یک هواپیمای ایرانی در خارج از ایران ارتکاب شود وقتی اجرا می‌شود که متهم در ایران‌ دستگیر شده باشد و متهم تبعه خارجی برای تعقیب به کشور خارجی رد نشده یا در موردی‌که متهم به علت ارتکاب آن جرم بایران مسترد شده باشد.

به جنحه و جنایاتی‌که در داخل هواپیمای خارجی حین پرواز ارتکاب شود در صورت وجود یکی از شرایط ذیل محاکم ایران رسیدگی ‌خواهند کرد. الف- جرم مخل انتظامات یا امنیت عمومی ایران باشد. ب- متهم یا مجنی‌ علیه تبعه ایران باشد ج- هواپیما بعد از وقوع جرم در ایران فرود آید. در هر یک از موارد بالا رسیدگی در دادگاه محلی که هواپیما فرود آمده یا دادگاه محلی که متهم در آن دستگیر شود به‌عمل خواهد آمد.

در موردی‌که جنحه یا جنایتی داخل یک هواپیما که بر فراز ایران پرواز میکند یا داخل یک هواپیمای ایرانی در خارج از ایران ارتکاب‌ شود فرمانده هواپیما مکلف است تا زمانی‌که مداخله مامورین صلاحیت‌دار میسر باشد طبق مقررات قانون اصول محاکمات جزایی تفتیشات و تحقیقات‌ مقدماتی را به‌عمل آورده دلایل و مدارک جرم را جمع ‌آوری و تأمین نماید و در صورت لزوم می‌تواند موقتاً مظنونین به ارتکاب جرم را توقیف کند‌ مسافرین و اعضای هییت رانندگی را تفتیش و اشیایی را که ممکن است دلیل جرم باشد توقیف نماید. در مورد این ماده فرمانده هواپیما برای تفتیش جرم و تحقیقات مقدماتی از ضابطین دادگستری محسوب می‌شود و کلیه وظایفی را که به موجب فصل‌ دوم قانون اصول محاکمات جزایی برای کمیسرهای شهربانی مقرر است عهده ‌دار می‌باشد.

در مورد ماده (۳۲) پس از فرود آمدن هواپیما فرمانده هواپیما باید گزارش کتبی راجع به موضوع جرم و اقدامات مقدماتی که به‌عمل آورده است‌ تنظیم و باداره کل هواپیمایی کشوری ارسال دارد. به‌علاوه در صورتی‌که هواپیما در ایران فرود آید فرمانده هواپیما مکلف است فوراً وقوع جرم و نتیجه‌ تفتیشات و تحقیقات و اقداماتی را که به‌عمل آورده به دادستان محل فرود آمدن هواپیما یا قایم مقام او اطلاع داده متهم یا مظنون را با دلایل و مدارک‌ جرم به دادستان یا بازپرس تسلیم و از مداخله خودداری کند و در موردی‌که هواپیمای ایرانی بعد از وقوع جرم در خارج از ایران فرود آید فرمانده ‌هواپیما باید مراتب را به‌اطلاع کنسول ایران که در حوزه او هواپیما فرود آمده رسانیده و از او کسب تکلیف کند.

تخلف از مقررات آیین‌نامه‌‌های اجرا احکام این قانون موجب کیفرهایی است که حداکثر آن نباید از ده هزار ریال جزای نقدی و دو ماه ‌حبس تأدیبی تجاوز نماید. میزان مجازات هر یک از انواع تخلفات در آیین‌نامه‌‌ای که به پیشنهاد وزارتین دادگستری و راه بتصویب هییت وزیران رسیده‌ باشد تعیین خواهد شد. جزای نقدی مندرج در این ماده به موجب مصوبه مورخ ۱۴۰۳/۴/۴ هیات وزیران به ۲۳/۰۰۰/۰۰۰ تا ۲۰۰/۰۰۰/۰۰۰ ریال تعدیل شد.

رسیدگی به جرایم مذکور در این قانون در مراحل کیفری و دادگاه‌های صلاحیت‌دار فوراً و خارج از نوبت به‌عمل خواهد آمد. چون به موجب قانون مصوب ۲۸ تیرماه ۱۳۲۸ اجازه اجرای لایحه هواپیمایی کشوری پس از تصویب کمیسیون‌های راه و دادگستری مجلس داده شده‌ است بنابراین قانون مزبور که مشتمل بر ۳۵ ماده و به تصویب کمیسیون‌های نامبرده رسیده قابل اجرا است. رییس مجلس شورای ملی – رضا حکمت