آیین نامه مشاغل سخت و زیان آور (سال ۱۳۸۶)

کارهای سخت و زیان ‌آور کارهایی است که در آنها عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی، بیولوژیکی محیط کار غیر استاندارد بوده و در اثر اشتغال بیمه شده تنشی به مراتب بالاتر از ظرفیتهای طبیعی (جسمی و روانی) در وی ایجاد می ‌شود که نتیجه آن بیماری شغلی و عوارض ناشی از آن باشد. مشاغل سخت و زیان ‌آور موضوع این ماده به دو گروه تقسیم می ‌شوند: الف- مشاغلی که صفت سخت و زیان ‌آوری با ماهیت شغلی وابستگی دارد اما می ‌توان با بکارگیری تمهیدات بهداشتی، ایمنی و تدابیر فنی مناسب توسط کارفرما سختی و زیان ‌آوری آنها را حذف نمود. ب- مشاغلی که ماهیتاً سخت و زیان ‌آور بوده و با بکارگیری تمهیدات بهداشتی، ایمنی و تدابیر فنی توسط کارفرما، صفت سخت و زیان‌ آوری آنها کاهش یافته ولی کماکان سخت و زیان ‌آوری آنها حفظ می ‌گردد.

تعیین سخت و زیان ‌آور بودن مشاغل موضوع ماده (۱) و نوع آن گروه «الف» و گروه «ب» حسب درخواست کارگر، کارفرما، تشکلها، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت کار و امور اجتماعی و سازمان تأمین اجتماعی در هر کارگاه با بررسی سوابق، انجام بازدید و بررسی شرایط کار توسط کارشناسان بهداشت حرفه‌ ای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و بازرسان کار وزارت کار و امور اجتماعی و با تأیید توسط کمیته‌ های بدوی و تجدیدنظر استانی موضوع این آیین‌ نامه انجام می ‌گیرد.

کارفرمایان کارگاههای دایر که از تاریخ تصویب این آیین ‌نامه تمام یا برخی از مشاغل آنها در کمیته های بدوی و تجدیدنظر استانی یا شورای‌ عالی حفاظت فنی، سخت و زیان‌ آور شناخته شده یا می ‌شود مکلفند ظرف دو سال از تاریخ ابلاغ تصمیم قطعی کمیته یا شورا حسب مورد نسبت به ایمن ‌سازی عوامل و شرایط محیط کار مطابق حد مجاز و استانداردهای مشخص شده در قانون کار و آیین‌ نامه‌ های مربوط (مصوب شورای ‌عالی حفاظت فنی) و سایر قوانین موضوعه در این زمینه اقدام و صفت سخت و زیان ‌آوری مشاغل موضوع بند «الف» ماده (۱) را حذف و نتیجه را کتباَ به کمیته بدوی موضوع ماده (۸) این آیین نامه برای بررسی و تأیید گزارش نمایند.

کارفرمایان مکلفند شاغلین در کارهای سخت و زیان ‌آور را حداقل سالی یکبار به منظور آگاهی از روند سلامتی و تشخیص بهنگام بیماری و پیشگیری از فرسایش جسمی و روحی آنان توسط مراکز بهداشتی و درمانی مورد معاینه قرار داده و نتیجه را در پرونده ‌های مربوط ضبط و یک نسخه از آن را به سازمان تأمین اجتماعی ارایه نمایند.

به استناد تبصره (۱) ماده (۹۶) قانون کار مقررات و ضوابط انجام معاینات پزشکی موضوع ماده (۴) این آیین ‌نامه اعم از قبل از استخدام و ادواری اختصاصی و هرگونه معاینه پزشکی دیگر در این ارتباط مطابق با دستورالعمل و آیین ‌نامه ‌های جاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی خواهد بود.

کمیته بدوی استان موظف است حسب گزارش کارشناسان موضوع ماده (۲) بررسی و در صورت تأیید، حذف یا کاهش صفت سخت و زیان ‌آور به ترتیب در مشاغل بند «الف» و «ب» ماده یک مراتب را برای خروج کارگاه از شمول این آیین ‌نامه به مراجع ذی ‌ربط ابلاغ نماید و درصورت عدم حذف صفت سخت و زیان‌ آوری محیط کار در مشاغل بند «الف» ظرف مهلت مقرر، مطابق قانون کار از سوی وزارتخانه‌ های کار و امـور اجتماعی و بهداشت، درمان و آمــوزش پزشـکی از طریق مــراجع ذی صلاح اقدام لازم بعمل می ‌آید.

سیاستگذاری کشوری کارهای سخت و زیان‌ آور موضوع این آیین ‌نامه و رسیدگی به درخواست کمیته‌ های بدوی و تجدیدنظر استانی موضوع ماده (۸) و همچنین نظارت و هماهنگی بر فعالیت کمیته‌ های مذکور در این آیین‌ نامه به عهده شورای‌ عالی حفاظت فنی است. دستورالعمل اجرایی نحوه فعالیت کمیته‌ های مذکور و نظارت بر آنها به پیشنهاد وزارتخانه ‌های بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و کار و امور اجتماعی و سازمان تأمین اجتماعی به تصویب شورای‌ عالی حفاظت فنی خواهد رسید.

به منظور تطبیق و تشخیص مشاغل سخت و زیان ‌آور بر اساس ضوابط و سیاست‌ گذاریهای شورای‌ عالی حفاظت فنی و مقررات مربوط کمیته‌ های بدوی و تجدید نظر استانی هر کدام با پنج عضو اصلی و پنج عضو علی ‌البدل به شرح زیر برای مدت سه سال منصوب می‌ شوند و انتصاب مجدد آنان بلامانع است. الف- کمیته بدوی مرکب از اعضای زیر می باشد:

1. ۱معاون روابط کار سازمان کار و امور اجتماعی استان و یا نماینده وی به عنوان رییس جلسه.
2. ۲معاون امور بیمه‌ ای اداره کل تأمین اجتماعی استان و یا نماینده وی.
3. ۳کارشناس مسئول بهداشت حرفه ‌ای معاونت بهداشتی دانشگاه/دانشکده علوم پزشکی ذی‌ ربط.
4. ۴نماینده کارگران حسب معرفی تشکل حائز اکثریت استان بنا به تشخیص سازمان کار امور اجتماعی استان.
5. ۵نماینده کارفرمایان حسب معرفی کانون انجمنهای صنفی کارفرمایی استان.

وظایف کمیته ‌های بدوی و تجدید نظر استانی به شرح زیر تعیین می شود: الف- وظایف کمیته‌ های بدوی استانی به شرح زیر می‌ باشد:

1. ۱بررسی، تطبیق و تشخیص مشاغل سخت و زیان ‌آور با مواد این آیین‌ نامه که توسط بیمه شده، کارفرما، وزارتخانه‌ های بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، کار و امور اجتماعی و سازمان تأمین اجتماعی و تشکلها به عنوان مشاغل سخت و زیان ‌آور معرفی شده و اعلام نتیجه به متقاضی و سازمانهای ذی‌ ربط از سوی رییس کمیته بدوی.
2. ۲رسیدگی مواردی که با اتخاذ تدابیر لازم حالت سخت و زیان ‌آوری شغل یا مشاغل از بین رفته و در زمره مشاغل عادی درآمده‌ اند و اعلام آن به مراجع ذی‌ ربط به منظور حذف امتیازاتی که به کار سخت و زیان ‌آور تعلق گرفته است.
3. ۳اجرای سیاستها و مصوبات شورای‌ عالی حفاظت فنی. ب- وظایف کمیته‌ های تجدید نظر استانی عبارت است از رسیدگی، اظهار نظر و تصمیم‌ گیری در خصوص اعتراض به آراء کمیته‌ های بدوی استانی موضوع ماده (۸) این آیین ‌نامه که توسط بیمه شده یا کارفرما درخواست گردیده است و اعلام نتیجه به متقاضی و سازمانهای ذیربط از سوی رییس کمیته تجدید نظر.

وزارت بهداشت،‌ درمان و آموزش پزشکی تغییرات حدود تماس شغلی آلاینده‌ های محیط کار و عوامل بیماریزا را به شورای ‌عالی حفاظت فنی اعلام و شورای ‌عالی مذکور مراتب را به کمیته‌ های استانی، کارهای سخت و زیان‌ آور برای اجرا ابلاغ می‌ نماید.

علاوه بر کارهای سخت و زیان ‌آور مشخص شده طبق مصوبات شورای‌ عالی حفاظت فنی و موارد تأیید شده توسط کمیته‌ های استانی، موارد زیر نیز سخت و زیان ‌آور شناخته می ‌شوند.

1. ۱مشاغلی که در ندامتگاه‌ ها و زندان‌ ها مستقیماً با زندانی ارتباط دارند.
2. ۲مشاغلی که مستقیماً در مراکز روان درمانی با بیماران روانی مرتبط هستند.
3. ۳خبرنگاری

نحوه توالی و تناوب اشتغال در مشاغل سخت و زیان ‌آور به شرح زیر تعیین می‌ گردد:

1. ۱ایام زیر چنانچه در فواصل اشتغال به کارهای سخت و زیان ‌آور واقع شود، به عنوان سابقه اشتغال در کارهای سخت و زیان ‌آور محسوب می‌ گردد. الف- تعطیلات هفتگی ب- تعطیلات رسمی ج- ایام استفاده از مرخصی استحقاقی د- ایام استفاده از مرخصی بابت ازدواج یا فوت همسر، پدر، مادر و فرزندان به مدت ۳ روز با دریافت دستمزد در مورد مشمولان قانون کار. ه– ایام استفاده از مرخصی استعلاجی یا استراحت پزشکی اعم از اینکه حقوق ایام مزبور توسط کارفرما پرداخت شود و یا اینکه بیمه شده از غرامت دستمزد ایام بیماری استفاده کرده باشد. و- تمام یا قسمتی از خدمت نظام وظیفه در جبهه ‌های نبرد حق علیه باطل یا حضور داوطلبانه در جبهه. ز- دوران اسارت یا محکومیت سیاسی که بیمه شده بر اساس آن به عنوان آزاده شناخته شده باشد حسب تقاضای وی.
2. ۲ایام و موارد زیر چنانچه در فواصل اشتغال بیمه شده به کارهای سخت و زیان ‌آور واقع شود، موجب زایل شدن توالی اشتغال در کارهای سخت و زیان ‌آور نمی‌ گردد. الف- ایام خدمت وظیفه سربازی (دوران ضرورت و احتیاط) مشروط بر اینکه بیمه شده حداکثر تا دو ماه پس از پایان خدمت به کار سابق خود برگشته و یا اینکه در کار دیگری که سخت و زیان ‌آور شناخته شده مشغول به کار شده باشد. ب- دوران توقیف بیمه شده در صورتی که منتهی به محکومیت وی نگردد و یا اینکه کارفرما بر اساس تکلیف قانونی حقوق دوران مزبور را به بیمه شده پرداخت نماید. ج- ایام حالت تعلیق که به واسطه عوامل قهریه طبیعی و یا حوادث و مخاطرات اجتماعی (مانند سیل،‌ زلزله، جنگ و آتش‌سوزی) که خارج از اراده کارفرما و بیمه شده بوده و در نتیجه آن کارگاه به طور موقت تعطیل می‌ گردد. د- ایام استفاده از مقرری بیمه بیکاری مشروط بر اینکه بیمه شده قبل از برقراری بیمه بیکاری در مشاغل سخت و زیان‌ آور اشتغال به کار داشته و در حین مقرری ‌بگیری و یا حداکثر تا دو ماه پس از اتمام دوره مزبور در مشاغلی که سخت و زیان‌ آور شناخته شده مشغول به کار شده یا طبق این آیین نامه بتواند بازنشسته شود. ه– ایام خدمت در جبهه که به تأیید مراجع ذی‌ صلاح رسیده باشد. و- دوران اسارت یا محکومیت سیاسی که بیمه شده بر اساس آن به موجب قانون آزاده شناخته شده باشد. ز- ایام بلاتکلیفی بیمه شده که مستند به آرای صادره از سوی مراجع حل اختلاف و یا سایر مراجع قانونی منجر به صدور رأی بازگشت به کار یا پرداخت حقوق ایام مزبور شده باشد. ح- ایام استفاده از غرامت دستمزد ایام بیماری که در فاصله زمانی ۱۰ /۵ /۱۳۵۴ تا ۴ /۱ /۱۳۵۹ واقع شده باشد. ط- غیبت غیرموجه حداکثر به مدت ده (۱۰) روز در سال در مورد کارگاههای مشمول قانون کار یا بر اساس مقررات انظباطی، تخلفاتی و یا استخدامی مربوط در کارگاههای غیر مشمول قانون کار که منجر به اخراج، انفصال موقت و یا دایم نشده باشد(منسوخ). ی- مدت یک ماه استفاده از مرخصی بدون حقوق موضوع ماده (۶۷) قانون کار. ۳(اصلاحی ۱۳۹۳/۵/۲۶)- علاوه بر موارد مذکور در بند (۲) این ماده، عدم اشتغال به کار سخت و زیان آور در طول دوره اشتغال به مشاغل مزبور تحت هر عنوان برای مدت یک سال و کمتر از آن موجب بر هم خوردن توالی نمی شود. موارد و مدت های موضوع بند (۱) این ماده تابع حکم همان بند خواهد بود. ۴(الحاقی ۱۳۹۳/۵/۲۶)- عدم اشتغال به کار سخت و زیان آور در طول دوره اشتغال به مشاغل مزبور تحت هر عنوان (به جز در موارد مذکور در بندهای (۱) و (۲) این ماده) برای مدت بیشتر از یک سال، موجب بر هم خوردن توالی می شود و بیمه شده برای استفاده از مزایای این قانون باید حداقل (۲۵) سال تمام در مشاغل یاد شده اشتغال به کار داشته باشد.

شرایط بازنشستگی در کارهای سخت و زیان ‌آور به شرح زیر می باشد:

1. ۱بیمه شدگانی که حداقل (۲۰) سال سابقه کار متوالی یا بیست و پنج (۲۵) سال سابقه کار متناوب و پرداخت حق بیمه در کارهای سخت و زیان ‌آور را داشته باشند، بدون شرط سنی می‌ توانند درخواست بازنشستگی از سازمان تأمین اجتماعی نمایند.
2. ۲چنانچه کمیسیونهای پزشکی موضوع ماده (۹۱) قانون تأمین اجتماعی قبل از رسیدن بیمه شده شاغل در کارهای سخت و زیان‌ آور به سابقه مقرر در بند (۱) فوق، فرسایش جسمی و روحی وی را ناشی از اشتغال به کارهای سخت و زیان ‌آور تشخیص و تأیید نمایند.
3. ۳این قبیل بیمه شدگان به صرف ارایه درخواست بازنشستگی مجاز به ترک کار نبوده و می ‌باید احراز شرایط و استحقاق آنها جهت بازنشستگی پیش از موعد در کارهای سخت و زیان ‌آور رسماً از سوی سازمان تأمین اجتماعی به آنها ابلاغ و سپس ترک کار نمایند.
4. ۴چنانچه بیمه شده شرایط استفاده از بازنشستگی پیش از موعد در کارهای سخت و زیان ‌آور را طبق این آیین‌ نامه احراز کند سازمان تأمین اجتماعی مکلف است نسبت به برقراری مستمری وی از تاریخ ترک کار اقدام نماید.
5. ۵افرادی‌ که حداقل بیست (۲۰) سال متوالی یا بیست و پنج (۲۵) سال متناوب سابقه پرداخت حق بیمه در مشاغل سخت و زیان ‌آور مربوط به قبل از تاریخ تصویب قانون را داشته باشند و یا در آینده شرایط مذکور را احراز نمایند می ‌توانند درخواست بازنشستگی خود را با رعایت بند (۱) این ماده به سازمان تأمین اجتماعی تسلیم نمایند.

کارفرما مکلف است پس از تقاضای بیمه شده و با احراز شرایط بازنشستگی وی، حسب مورد مبالغ مقرر در جزء های (۴) و (۶) بند (ب) ماده واحده قانون یاد شده را به سازمان تأمین اجتماعی پرداخت نماید.

آثار محدودیتها و مزایای مندرج در قانون برای مواردی که بازنشستگی به موجب این آیین ‌نامه ایجاد می ‌شود منحصر به همان شغل در همان کارگاه خاص بوده و قابل تسری و تعمیم در دیگر شغلهای مشابه در سایر کارگاهها نمی ‌گردد.

اجرای این آیین نامه در مورد آن دسته از مشمولین قانون تأمین اجتماعی که در مشاغل سخت و زیان ‌آور وزارت دفاع و پشتیبانی و نیروهای مسلح و شرکتها و سازمانهای تابعه آن به صورت خرید خدمت مشغول خدمت می ‌باشند با رعایت مقررات و ضوابط نیروهای مسلح و با هماهنگی سازمان تأمین اجتماعی خواهد بود. معاون اول رئیس جمهور – پرویز داوودی